De wereld verandert digitaal. Het onderwijs verandert mee

AI, digitale geletterdheid en nieuwe manieren van leren veranderen het onderwijs in hoog tempo. Voor scholen roept dat vragen op. Wat moeten leerlingen en studenten leren? Wat vraagt dat van docenten? Wanneer helpt technologie het leren en wanneer juist niet? Bij het iXperium Centre of Expertise Leren met ict (iXperium) zoeken onderwijs, onderzoek en praktijk samen naar antwoorden.

Wie het iXperium in Arnhem binnenloopt, ziet meteen dat dit geen traditioneel klaslokaal is. Het is een plek om te onderzoeken, uit te proberen en te ontdekken wat technologie kan betekenen voor onderwijs.

Het iXperium is een kennisintensieve netwerkorganisatie die samen met onderwijsinstellingen en onderzoekers werkt aan vraagstukken rond leren en lesgeven met ict en digitale geletterdheid, van kinderopvang tot universiteit. Het lectoraat Leren met ict van de Academie Educatie van de HAN is initiatiefnemer en kennispartner van het iXperium.

“Wij proberen steeds die driehoek van onderwijs, onderzoek en werkveld bij elkaar te brengen”, vertelt Ankie van de Kruijs. “Wat we doen is evidence informed. We willen weten wat werkt en hoe je dat duurzaam kunt inzetten in het onderwijs.”

Eerst begrijpen wat er nodig is
De behoefte verschilt sterk per onderwijsorganisatie. De ene school wil weten hoe docenten ervoor staan op het gebied van digitale vaardigheden, terwijl een andere organisatie zoekt naar een visie op AI.

“Soms weet een organisatie zelf nog niet precies wat de vraag is”, vertelt Gemma Kregting. “Dan gaan we die eerst samen afpellen. Waar zit de achterliggende behoefte?”

Bij Quadraam werd bijvoorbeeld op alle scholen de Monitor Leren en lesgeven met ict ingezet. Zo ontstond per school inzicht in waar medewerkers staan en welke professionalisering nodig is. Vanuit daar kan een aanpak worden ontwikkeld die past bij de school en de mensen die er werken.

AI maakt oude vragen opnieuw actueel
Dat ondersteuning nodig is, blijkt misschien nergens zo duidelijk als bij AI. De ontwikkelingen volgen elkaar razendsnel op en scholen zoeken naar manieren om daarmee om te gaan.

“Over AI krijgen we op dit moment ontzettend veel vragen”, vertelt Ankie. “Zeker in het funderend onderwijs is nog veel onbekend. Wat doe je bijvoorbeeld op een basisschool met AI? Tegelijkertijd ontwikkelt de technologie zich zo snel dat wat we volgend jaar kunnen alweer heel anders is.”

Het iXperium is onder andere partner van het Nationaal Onderwijslab AI (NOLAI). Hier werkt het mee aan de ontwikkeling van en het onderzoek naar effectieve AI toepassingen voor het onderwijs. Daarbij staat de onderwijspraktijk centraal: welke toepassingen helpen leerlingen en docenten écht verder en wat hebben docenten nodig om AI goed in hun lessen te gebruiken?

Toch zijn de onderliggende vragen volgens Ankie minder nieuw dan ze lijken. “Bij de komst van internet speelden vergelijkbare discussies. Later zag je dat bij smartphones en digitale geletterdheid opnieuw. Wanneer gebruik je technologie wel? Wanneer niet? Wat wil je beperken en waar liggen juist kansen?”

Zelf meebouwen aan je onderwijs
Hoe dat er in de praktijk uit kan zien, blijkt bij Rijn IJssel. Daar is geëxperimenteerd met het samen met studenten opnieuw ontwerpen van onderwijs, waarbij ook digitale middelen een rol spelen.

Dat zorgt volgens Ankie voor meer betrokkenheid en levert tegelijkertijd waardevolle inzichten op. Studenten denken mee over de manier waarop digitalisering, AI en robotisering hun toekomstige beroep veranderen en wat dat betekent voor het onderwijs dat zij nu volgen.

“Studenten weten als geen ander hoe technologie hun toekomst beïnvloedt. Door hen mee te laten ontwerpen aan ons onderwijs, maken we onze digitale transformatie concreet en betekenisvol.” – Elisa Kuijper Innovatiecoach Rijn IJssel.

Technologie die nieuwe mogelijkheden biedt
Een ander voorbeeld is te vinden in het iXperium zelf. Daar komt regelmatig een groep leerlingen uit het voortgezet speciaal onderwijs van De Onderwijsspecialisten.

In eerste instantie was er twijfel of een omgeving vol digitale middelen voor deze leerlingen wel passend zou zijn. In de praktijk bleek juist hoeveel mogelijkheden technologie kan bieden. Activiteiten kunnen worden aangepast aan verschillende leerlingen en aansluiten bij hun eigen belevingswereld.

De bezoeken leveren bovendien meer op dan ervaring met digitale technologie. Leerlingen oefenen bijvoorbeeld ook met zelfstandig reizen, bewegen door een andere omgeving en nieuwe dingen proberen.

De wereld ís het klaslokaal
Daarmee raakt het werk van het iXperium direct aan het thema van Nationale Onderwijsstad Arnhem: In Arnhem is de wereld je klaslokaal.

Want die wereld komt tegenwoordig voortdurend het klaslokaal binnen. Via sociale media, AI, nieuws, algoritmes en digitale platforms krijgen jongeren dagelijks grote hoeveelheden informatie te verwerken.

“Als je kijkt naar AI en bijvoorbeeld fake news, dan wordt er nogal wat van leerlingen gevraagd”, zegt Gemma. “Ze moeten leren hoe ze informatie beoordelen, hoe ze zich daar weerbaar in bewegen en hoe ze goede keuzes maken.”

Daar hoort ook aandacht voor welzijn en kansengelijkheid bij. Wat doet een steeds digitalere wereld met jongeren? Welke invloed heeft technologie op leren? En hoe zorg je ervoor dat iedereen mee kan, ook wanneer niet iedere leerling thuis dezelfde middelen of omstandigheden heeft?

Tegelijkertijd biedt technologie juist kansen. Ankie wijst op de lessen uit de coronaperiode. Digitaal onderwijs was voor veel leerlingen moeilijk, maar er waren ook jongeren die juist beter functioneerden in een digitale leeromgeving.

“Wat kunnen we daarvan leren? Hoe zorgen we ervoor dat we technologie inzetten op momenten waarop het echt iets toevoegt aan leren of welzijn? Uiteindelijk gaat het steeds om de vraag: doen we de goede dingen en wanneer zetten we digitale middelen wel of juist niet in?”

Samen blijven leren
Het antwoord op die vragen ligt volgens Ankie en Gemma zelden bij één school of één onderzoeker. Juist door kennis en ervaringen te delen, komt het onderwijs verder. Daarom stelt het iXperium ontwikkelde kennis, materialen en werkvormen zoveel mogelijk open beschikbaar.

“Je hoeft echt niet meteen met een groot traject te beginnen”, zegt Gemma. “Soms kunnen we iemand helpen met bestaande kennis of materialen. Soms brengen we een organisatie in contact met een partner die met hetzelfde vraagstuk bezig is.”

In een wereld waarin technologie blijft veranderen, hoeft het onderwijs de antwoorden niet alleen te vinden. Door samen te onderzoeken, te experimenteren en ervaringen uit te wisselen, groeit de kennis mee met de wereld om ons heen.