Wat betekent het om alles achter te moeten laten? In het project IK KOM TERUG vertellen Arnhemmers die na de Slag om Arnhem in 1944 huis en haard moesten verlaten hun persoonlijke verhaal. Deze herinneringen maken de impact van de evacuatie invoelbaar en laten zien hoe de oorlog levens blijvend heeft veranderd. Door de verhalen te verzamelen, vast te leggen en te delen binnen de Airborne Region blijven zij bewaard voor huidige en toekomstige generaties.
De Evacuatie
Ongeveer 150.000 inwoners uit Arnhem en omstreken moesten tijdens of na de Slag om Arnhem evacueren (1944-1945). Sommigen konden elders in Nederland terecht bij familie, maar duizenden anderen werden ondergebracht bij wildvreemden of vonden onderdak in openbare gebouwen. Mensen trokken vaak van het ene naar het andere adres met dezelfde zorgen: zou er genoeg voedsel en brandstof zijn? Zou de bezetter de mannen komen oppakken voor tewerkstelling? Wanneer konden ze weer naar huis? Zou er nog wel iets zijn om naar terug te keren? Het duurde nog tot september 1945 voordat de meesten konden terugkeren naar wat over was van hun huizen. Veel tijd om stil te staan bij wat mensen hadden meegemaakt was er niet. Op de puinhopen bouwden zij hun leven weer op
Spot jij de vier illustraties?
Tijdens de Airborne-periode komen vier IK KOM TERUG-verhalen op een bijzondere manier tot leven. Voor deze verhalen zijn unieke illustraties gemaakt, die op verschillende locaties in de Arnhemse binnenstad te ontdekken zijn. Spot jij de verhalen van Joop, Joke, Jan en Derkje? Scan de QR-code bij de illustratie en ontdek het persoonlijke verhaal dat erachter schuilgaat.
Joop ten Klooster
De familie van Joop ten Klooster (1936) was hecht. Ze evacueerden uit Arnhem met vier gezinnen. In de maanden daarna ontsnapten ze twee keer aan een bombardement. Groot was de paniek, toen de Duitsers in het net bevrijde Heino zijn vader en ooms oppakten. “We konden niet blij zijn, want ‘de mannen waren weg’. Gelukkig kwamen ze twee dagen later aanlopen.”
Joke Kartman-Teunissen
Dat de vader van Joke Kartman-Teunissen (1932) militair was, bepaalde zijn handelen in 1944-1945. Hij was onderofficier bij de Gele Rijders, officieel de 11deAfdeling Rijdende Artillerie. Toen de Britse parachutisten tijdens Operatie Market Garden landden, ging hij kijken op zijn landje bij Mariëndaal. “Hij wees hun op Onderlangs de weg naar de brug.” Op de laatste dag van de Slag om Arnhem, tijdens de terugtrekking van de Britse troepen naar de Rijn, nodigde haar moeder een Engelse militair die voorbijkwam uit om mee te eten.
Jan Kramer
Jan Kramer (1930) was veertien jaar toen op 17 september de eerste geallieerde vliegtuigen over Arnhem vlogen. Al de volgende dag moest hij met zijn ouders en vier broertjes en zusjes het huis aan de Calunastraat verlaten. Via Apeldoorn kwamen ze terecht in Netterden. Opnieuw lag het gezin in vuurlinie, nu voor de bevrijding. Hij is nooit meer kind gebleven.
Derkje (Detje) Cornelissen
Het gezin Cornelissen kwam na de evacuatie uit de Arnhemse Rijnwijk in het Friese Dantumawoude terecht. Hier werden ze bij verschillende gezinnen ondergebracht. Detje had heimwee. “Om de tijd te doden, leerde ik schapenwol spinnen op een spinnenwiel.” Na de oorlog bleven de contacten met gastgezin nog lang behouden.
Over de illustrator
De vier IK KOM TERUG-verhalen zijn geïllustreerd door Micha Huigen, een illustrator uit Zwolle die afstudeerde aan ArtEZ University of Arts in Arnhem. Zijn stijl is gedetailleerd en innemend. De illustraties nodigen je uit om je fantasie de vrije loop te laten gaan en erin te verdwalen. Zijn werk heeft kenmerken van ouderwetse striptekeningen en Art Nouveau-posters, maar krijgt altijd zijn eigen eigentijdse twist.
Micha vond het bijzonder eervol om op zijn eigen manier een visuele bijdrage te leveren aan Airborne Arnhem. Met de illustraties hoopt hij mensen uit te nodigen om de persoonlijke verhalen aandachtig te lezen en stil te staan bij wat er is gebeurd. Juist in deze tijd vindt hij het belangrijk dat we blijven beseffen wat we niet opnieuw willen meemaken. Tegelijkertijd laten de verhalen zien hoe veerkrachtig mensen kunnen zijn; en juist daarin zit ook iets hoopvols.
Podcast IK KOM TERUG
In de podcastserie Ik kom terug worden de evacuatieverhalen van inwoners uit Arnhem en omstreken doorgegeven door jongeren van nu. Ruim honderdtien burgers deelden hun herinneringen aan de gedwongen evacuatie na de Slag om Arnhem in 1944 — verhalen over onzekerheid, verlies en de vraag of er ooit nog een thuis zou zijn om naar terug te keren.
In deze serie ontmoeten evacués van toen en tieners van nu elkaar. Hun gesprekken maken de impact van oorlog invoelbaar en laten zien hoe herinneringen generaties verbinden. De podcast is onderdeel van het project Ik kom terug, waarin twintig persoonlijke verhalen samenkomen in een expositie en audioreeks op verschillende locaties in de regio. Beluister hier alle afleveringen.